blog de notas de juan freire

Fronte á proclama dos poderes desta cidade de que “lo que quieren los ciudadanos es ir a los centros comerciales”,

DICIMOS:

Establecer como hipótese que unha zona da cidade pode ser simultaneamente lugar de permanencia e tranquilidade para moitas, de paso para algunhas e de intercambio e asombro para todas, e  que a súa estrutura física e mental é feita pola colectividade, agás se esta chegou a ser parasitada por organismos autoritarios que só pretenden obter dela producións e obediencias e temen por enriba de todo calquera desorde, insumisión, invención na rúa, xurdimento de ritmos internos, de fluencias, de xeitos de estar sen medo nin tensións, confianzas, capacidades de traballo colectivo, de apoio mutuo, educación non autoritaria, curación e arte sen manipulación, autoorganización sen ánimo de mando nin lucro …

Como poden establecerse un urbanismo e unha arquitectura que axuden ás persoas a organizarse para rehabilitar, recuperar, adaptar directamente os espazos que precisan para xogo, encontro, experimentación e vivenda?

Que lexitimidade poden pretender xs intérpretes da lei que lle dan mecanicamente ou seu contido máis reaccionario e supersticiosamente mercantil? Que valor moral pode ter unha lei que non respecta nin os seus presupostos “democráticos” e “sociais” e simplesmente organiza a máis rápida e efectiva desposesión das posibilidades de vida autónoma dos seres vivos, intelixentes e sensibles?

Que desexos existen na sociedade de falar sinceramente das necesidades de vivenda adaptada aos ritmos de rapacxs, adultxs e vellxs? Como se combinan o urbanismo e a arquitectura popular con estruturas abertas que faciliten a vida cotiá, as mediacións e axudas que unha colectividade complexa precisa? O urbanismo do curro en común, das rehabilitacións urxentes, da resistencia á extorsión e os desafiuzamentos, da axuda e coidados respectuosos aos grupos e persoas que o precisen, sempre coa condición da súa liberdade, participación e autonomía …

Como deixa de cumprir unha cidade as súas funcións na sociedade mercantil para ser zona de encontros, aprendizaxes, emocións, reintegrada no medio ambiente, capaz de reorganizar ecolóxicamente a produción e circulación de cousas e ideas?

¿Que é?

Dende fai algúns anos proliferan os seminarios e accións sobre a forma da cidade e o uso que os cidadáns facemos dela. Como todo feito masivo, ten de positivo a sua “popularización” e de negativo a sua banalización. Décadas atrás os estudios sobre a cidade dividíanse de forma clara entre os metodolóxicos sobre a forma urbana e aqueles que incidían na pequeña escala, na percepción dos cidadáns. Os textos de Jane Jacobs o Jan Gehl son exemplos desas reflexións que dende a socioloxía –e incluso a antropoloxía- aproximanse á forma do espazo público e os seus modelos de utilización. Pero, como dicíamos, nestes últimos anos, coincidindo coa “popularización” do debate son moitos os que nos advirten da dificultade da planificación apriorística e da importancia “relativa” da forma das cidades. A “sociedade líquida” que relata Bauman resulta imprevisible pero diso parece lóxico extraer os elementos positivos que nos axuden a superar a excesiva uniformidade e “neutralidade” da cidade actual. Esta mensaxe optimista semella estar na actualidade canalizada cara os escritos de Richard Florida e a súa definición de cidades creativas. Incluso a recente publicación de Maurizio Carta sobre a cidade creativa incide en plantexar esta lóxica da planificación como a única opción posible no urbanismo actual. Sin embargo, como mencionamos ao inicio, esta popularización tamén implicou una banalización destes aspectos e, ao igual que calquera obra paisaxística ou arquitectónica, semella llevar asociado “o sustenble”, todo plan urbanístico plantexase á atracción da clase “creativa”.

Entendemos que hai moitos elementos potencialmente atractivos nestes posicionamientos, pero interesanos ir un paso máis alá e superar o campo conceptual e a mera observación para comenzar a testar algunas ideas sobre a cidade posible. Deste modo, co impulso do Colexio de Arquitectos e o apoio do concello da Coruña, plantexamos unha nova fase no estudio Habitares (www.habitares.eu) no que intentaremos crear unha Plataforma de reflexión e difusión sobre A Coruña e que denominaremos “A cidade dos barrios”. Nela, de maneira transversal, sucederanse distintas aproximacións cara os elementos que compoñen a cidade que habitamos. 
Como fío conductor desta plataforma proponse la iniciativa dos “Espazos Públicos Engadidos ”, que de forma progresiva irán texindo unha rede complementaria de lugares que ofrezan cualidades non habituales nos espazos públicos actuales. Esta posta en valor de “lugares comuns” dende accions sinxelas e de baixo coste parece ser un “mínimo” capaz de ofrecer espacios de “máximos” en moitas cidades europeas ou americanas e que puede reconocerse en accions que van dende as propostas de ocupación de Cirugeda ás intervencions urbanas de Lacaton&Vassal ou o reciclaxe operativo de Teddy Cruz.

Incidindo na idea de testar algunhas destas propostas, de combinar a praxis e disciplina, plantexaránse unha serie de talleres nalgúns barrios da cidade. Cada un deles representa una problemática ou situación diferenciada e intentarase implicar aos vecinos para escoitar algunhas das suas demandas. Unha aproximación tanxencial a alguns anhelos cidadans e un impulso continuo de debate e a reflexión sobre a eficacia da aplicación de pequeños xestos ou elementos que den forma aos espacios públicos actuales. Varios colectivos de arquitectos locales (inicialmente Ergosfera y Desescribir) encargaránse de coordinar as súas reunións e plantear accions urbanas de baixo coste. Estas accións reversibles servirán de plataforma de experimentación sobre la ocupación e o uso dos vacíos urbanos, incidindo n algunhas das suas múltiples contradiccions que a burocracia e a “acotada” planificación urbanística parecen implicar.

A programación do estudo, así como as accions cos vecinos, cubrirán toda a cidade, alternando os escenarios e realizando agrupacións por proximidade. Cada área de traballo englobará tres ou cuatro barrios e será nun deles donde se elexirá una temática para o seu debate e posterior acción de visibilización. Os primeros barrios serán Matogrande (barrio planificado dos noventa), Campanario (asentamiento de infravivenda), Montealto (xerme inicial de cidade) e San Cristóbal das Viñas (encontro do rural e urbano). Cada unha destas aproximacións será presentada posteriormente en na Fundación Caixa Galicia, coincidindo cun ciclo de conferencias sobre as posibilidades de participación cidadá no urbanismo e os novos roles que o arquitecto desempeña na sociedade actual.

De maneira complementaria estase realizando un estudo detallado sobre a percepción que os ciudadáns temos da cidade que habitamos. Un grupo de urbanistas (arquitectos, sociólogos, xeógrafos e enxeñeiros) asesoran e xestionan una enquisa sobre as costumes cidadás e sobre aqueles elementos que desexamos formen parte da cidade actual, coa esperanza de sentirnos un pouco máis a gusto. É un momento no que os indicadores non obxetivos parecen alcanzar múltiples esferas da planificación e os ensaios de Alain de Botton sobre a “arquitectura da felicidade” se convirten en libros de consumo masivo; tal vez sexa tamén un bon momento para preguntar aos ciudadáns como quieren a sua cidade e reforzar o papel mediador do arquitecto. Hata entón, seguiremonos cansando de ver como as cidades se remodelan unha e outra vez para facer mais do mesmo.

O COAG da Coruña vai a realizar unha serie de reunións e conferencias sobre o funcionamiento dos barrios da cidade e os procesos de mellora urba nística das urbes contemporáneas. Para iso contará cun equipo de arquitectos, sociólogos, enxeñeiros e xeógrafos que, baixo a dirección do Estudio MMASA e coa colaboración nesta primeira fase dos colectivos Ergosfera e Desescribir, traballarán en contacto directo cos veciños e tratarán de establecer novos mapas e diagramas de funcionamento da cidade.